Bidasoaldeko kaleak alaitasunez, kolorez eta magiaz betetzen dituen elkarteetako bat da Bidasoako Erraldoiak taldea, zalantzarik gabe. Gaur egun Irunen eta inguruko herrietan ezinbesteko erreferentea da erraldoien munduan. Talde honen sorrera eta bilakaera ezustekoz eta borondatez betetako bidaia izan da. Jose Irigoyen elkarteko presidentearen hitzetan, konpartsa hau ez da soilik irudi handien multzo bat; familia bat ere bada, 220 bazkidez osatutako motorra, eta, batez ere, haurren begietan pizten den ilusioaren zaindaria.
Elkartearen bilakaera arakatzeko, ezinbestekoa da 37 urte atzera egitea, 1989ko martxoaren 15era arte. Egun hartan sortu zen ofizialki Bidasoako Txaranga Kultur Elkartea. Irigoyenek gogorarazi digun bezala, elkartearen izen ofizialak oraindik ere bere jatorri musikala gordetzen du. Hasiera haietan, proiektua ez zen erraldoi konpartsa bat. EKT (Euskal Kultur Taldea) elkartean izandako zatiketa baten ondorioz, lagun talde batek txaranga bat sortzea erabaki zuen, festa eta giro ona ardatz hartuta.
“Batzuk etxean propio sortutako erraldoien erreplikekin joaten ziren entseguetara, dantzari nagusien mugimenduak imitatuz”
Urteak pasatu ahala, txarangarekin parrandan eta emanaldietan zebiltzala, kideek zerbait gehiago behar zutela nabaritu zuten. “Goazen erraldoiak egitera”, pentsatu zuten uneren batean. Hasiera hartan bi irudi soilik egin zituzten, eta orduan hasi zen gaur egungo konpartsaren ernamuina. Inork gutxik pentsatuko zuen, txaranga xume hartatik abiatuta, hiru hamarkada geroago 16 irudiko talde indartsua eta 220 bazkideko egitura izango zutela. Bilakaera ikusgarria izan da, hasierako asmo haiekin alderatuta.
Lau bloke, 16 irudi
Gaur egun, Bidasoako Erraldoiak konpartsa lau bloke bereizitan banatuta dago, eta egitura hau da, hain zuzen ere, bere arrakastaren gakoetako bat. Lehenengo blokean “Erraldoi Handiak” daude: arrantzale bikote bat eta galdaragile bikote bat. Hauek dira ikusgarrienak, lau metro eta erdi neurtzen dutenak eta 50 kilo inguruko pisua dutenak. Irudi hauek konpartsaren bizkarrezurra dira, indar eta dotorezia handiena eskatzen dutenak.
“Ez baitu zerikusirik pisurik gabe dantzatzeak edo 50 kiloko irudi batekin orekari eusteak”
Bigarren blokea “Erraldoi Ertainek” osatzen dute. Irudi hauek natura elementuak irudikatzen dituzte: Lurra, Sua, Ura eta Haizea. Hirugarren blokean “Erraldoi Txikiak” daude, lau urtaroak ordezkatuz: Udaberria, Uda, Udazkena eta Negua. Eta, azkenik, taldeko kide berrienak eta txikienak: lau Galtzagorri. Hauek basoko lanbide eta pertsonaiei lotuta daude (egurgilea, lorezaina, meatzaria eta magoa), eta haur txikienek dantzatzeko diseinatuta daude, haien neurrira eta izaerara egokituta.
Hutsetik osotasunera
Duela urte batzuk, elkarteak krisi sakon bati aurre egin behar izan zion: ez zegoen dantzari gazterik. Lau erraldoi handiekin ateratzen zirenean, askotan sei pertsona besterik ez ziren joaten irudi guztiak mugitzeko. Horrek esan nahi zuen dantzari bakoitzak atsedenik gabe aritu behar zuela, eta saioak amaitzean jendea “lehertuta” geratzen zela. Jose Irigoyenek, oraindik zuzendaritzako kide ez zela, apustu ausart bat proposatu zuen: erraldoi txikiak sortzea harrobia sortzeko.
Hasieran bi irudi egin ziren (Udaberria eta Uda), eta arrakasta berehalakoa izan zen. 12-14 urteko gazteak hurbiltzen hasi ziren. Hala ere, Irigoyenek eta bere lantaldeak arazo berri bat atzeman zuten: 14 urteko ume batek ezin zuen bat-batean 4,5 metroko erraldoi batera salto egin. “Hutsune” bat zegoen pisuaren eta altueraren artean. Hori dela eta, erraldoi ertainen blokea sortzea erabaki zuten. Horrela, 18-20 urte bitarteko gazteek elkarteari lotuta jarraitzea lortu zuten, pixkanaka handietara pasatzeko prestatzen ziren bitartean.
“Guk musikaren bidez bizia ematen diegu irudiei”
Konpartsaren zikloa ixteko, azken erronka Galtzagorriak izan ziren. Entseguak jendeari ireki zizkiotenean, Irigoyenek “babarrun” deitzen dituen haurrak —hiru eta sei urte artekoak— egunero han zeudela ikusi zuten. Ume hauek koreografia guztiak buruz zekizkiten, konpartsak sare sozialetara igotako bideoak behin eta berriz ikusten zituztelako. “Batzuk etxean propio sortutako erraldoien erreplikekin joaten ziren entseguetara, dantzari nagusien mugimenduak imitatuz”, adierazi du José Irigoyenek.
Pandemiaren ondorioz Galtzagorrien aurkezpena urtebetez atzeratu bazen ere, irteera egin zutenean erabateko “boom” bat izan zen. Gaur egun, 40 edo 50 haur inguru daude prest irudi hauekin ateratzeko, eta askok oraindik ez dute arnesera iristeko altuerarik ere, baina gogoz gainezka daude. Horrela, Bidasoako Erraldoiek lortu dute haur batek 4 edo 5 urterekin hasi eta, bizitzako etapa desberdinak igaro arren, elkartean beti leku bat izatea.
Itzaleko lana
Jendeak kalean erraldoiak dantzan ikusten dituenean, askotan ez da ohartzen atzean dagoen azpiegitura eta lan kargaz. Irigoyenek azpimarratzen duenez, saio bakoitzaren aurretik mantentze lan handia egin behar da. Irudiak garraiatzean, kolpatzean edo dantzatzean, kalte txikiak jasaten dituzte oihaletan edo egituretan, eta horiek guztiak konpondu egin behar dira hurrengo irteeraren aurretik.
“Jende hori gabe, gu ez gara ezer”
Gainera, antolakuntza lanak ere itzelak dira: udaletxeekin hitz egin, ibilbideak adostu, baimenak eskatu eta aseguruen ardura hartu. Irteera egunetan, saioa hasi baino ordu pare bat lehenago joaten dira pabiloira furgoneta kargatuak hartu, eta gero, dena muntatu behar den lekura joateko. Behin kalejira amaituta, lana ez da bukatzen; dena berriro desmuntatu eta jaso behar da. Lan isil hori guztia funtsezkoa da gero herritarrek ikuskizunaz gozatu dezaten.
Bidasoako Erraldoien bereizgarrietako bat beraien koreografiak dira. Horiek ez dira kasualitatearen fruitu; Irunen Errotako Errepidean dagoen pabiloian egiten dituzte entseguak, udalak utzitako espazio batean. Bertan, ordu asko sartzen dituzte: lehenengo erraldoi gabe, mugimenduak eta pausoak ikasteko, eta gero pisuarekin. José Irigoyenek azaldu duenez, “ez baitu zerikusirik pisurik gabe dantzatzeak edo 50 kiloko irudi batekin orekari eusteak”.
Interesgarria da nola entsegu hauek ere herri-ekintza bilakatu diren. Ostiralero jende asko hurbiltzen da bertara, bazkide izan ez arren, haurrak erraldoiak ikustera eramateko. Irigoyenek dioen bezala, “sarrera kobratu beharko genuke”, hainbeste jende biltzen baita. Giro alaia izaten da, eta haurrak dantzari nagusien ondoan ikusten dira pauso berdinak ematen. Lan horrek guztiak, azkenean, fruitua ematen du kalean, dena koordinatuta eta polit irten dadin.
Konpartsa honek maiz jaso duen kritika bat zuzeneko musika (gaiteroak edo txistulariak) ez erabiltzea da. Jose Irigoyenek, Carcastillokoa izanda eta gaiteroen doinuekin hazitakoa izanik, ondo daki zein den tradizioa, baina arrazoi ekonomiko eta logistiko sendoak ematen ditu. 16 irudi dituen konpartsa batean, gutxienez zortzi gaitero talde beharko lirateke irudi bakoitzeko soinu egokia bermatzeko. Horrek suposatuko lukeen kostua ezin du inolako udaletxek edo elkartek bere gain hartu.
Horregatik, musika grabatua erabiltzearen aldeko apustua egin zuten. Horrek, gainera, malgutasuna ematen die: doinu tradizionalak eta modernoagoak nahasten dituzte. Irigoyenek nabarmendu duenez, askotan beste konpartsa batzuen ondoren doazenean, jendea estatikoago dagoela ikusten da, baina haiek beren musika eta martxarekin iristean, jendea dantzan hasten da. “Guk musikaren bidez bizia ematen diegu irudiei”, dio presidenteak. Hori da haien zigilua, eta jendearen erantzuna ikusita, bide onetik doazela uste dute.
Konpartsaren benetako motorra
“Jende hori gabe, gu ez gara ezer”, dio Irigoyenek hunkituta. Bidasoako Erraldoiek jarraitzaile legio bat dute, ez bakarrik Irunen, baita urrunago ere. Madril, Bartzelona, Soria edo Iruñetik etortzen den jendea badagoela aipatzen du, haiek non egongo, han agertzen direnak. Hori lortzeko gakoa hurbiltasuna izan da. Beste konpartsa batzuk itxiagoak diren bitartean, Bidasoakoak oso irekiak dira: haurrei erraldoien barruan sartzen uzten diete eta familia osoarekin elkarreragiten dute.
“Erraldoiaren “gonapean” sartzen zarenean mundua desberdin ikusten da”
Hurbiltasun horrek onura bikoitza dakar. Alde batetik, haurrak konpartsara erakartzen ditu, etorkizuneko dantzariak izan daitezen. Bestetik, publiko leial bat sortzen du, haien saio guztietan babesa ematen diena. Irigoyenerentzat, konpartsak ematen dion saririk handiena ez da ekonomikoa —irabazi asmorik gabeko elkartea baitira—, baizik eta kalean jendeak ematen dien maitasuna eta haurren aurpegietan ikusten den poztasuna.
Gaur egun elkarteak 220 bazkide ditu. Logistikoki, saio bakoitzean 55 eta 60 pertsona artean mugitzen dira. Talde honen barruan denetarik dago: erraldoiak eramaten dituzten dantzariak, musika ekipoaz arduratzen direnak, haurrak zaintzen dituztenak eta laguntzaileak. Koordinazioa funtsezkoa da dena ondo irten dadin, batez ere kontuan hartuta urtean 30 eta 40 irteera artean egiten dituztela (San Martzialak edo Inauteriak bezalako jaiak irteera bakartzat hartuta, baina egun bakoitza berez saio bat delarik). Irigoyenek dioen bezala, “erraldoiaren “gonapean” sartzen zarenean mundua desberdin ikusten da”. Barrutik bizitzea esperientzia paregabea dela ziurtatu digute, harrigarria omen da, eta horregatik daukate hainbeste jende parte hartzeko gogoz.
San Martzialak eta etorkizuna
Iazko San Martzialetan udalak egindako apustuak, jaiak auzoetara zabaltzeko eta saio gehiago egiteko apustuak, alegia, arrakasta itzela izan zuen. Bidasoako Erraldoiak ezinbestekoak izan ziren giro hori zabaltzeko. Aurten ere, bide beretik joatea espero dute. Oraindik irteera egunak zehazki itxi gabe badaude ere, jaien aurreko astean auzoetan bi irteera egitea aurreikusten dute, eta behin jaiak hasita, beste hiru bat saio.
“Helburua konpartsa gaur egungo mailan mantentzea da”
Etorkizuneko erronkei buruz galdetuta, Irigoyenek argi dauka: “helburua konpartsa gaur egungo mailan mantentzea da”. Ez dute irudi gehiago egiteko asmorik, momentuz taldea osoa eta orekatua ikusten dutelako. Erronka handiena dantzari taldea egonkor mantentzea eta herritarren maitasunari eustea da. Ez da erraza halako egitura bat kudeatzea, pertsona bakoitzak bere bizitza, lana eta ikasketak dituelako, baina elkartearen grinak oztopo guztiak gainditzen ditu. 37 urteko historia honen ostean, konpartsak bizirik jarraitzen du, inoiz baino indartsuago, Bidasoako Erraldoiak ez baitira soilik egurra eta oihala; Irunen eta Bidasoaldearen arimaren eta nortasunaren parte dira.
Bidasoako Erraldoiak
Bidasoako Erraldoiak 1989an sortutako kultur elkartea da, hamarkada hauetan Bidasoaldeko jai giroaren ikur bilakatu dena. Txaranga xume gisa jaio bazen ere, gaur egun 16 erraldoiez osatutako konpartsa indartsua da, haur, gazte eta helduentzako egitura mailakatua duena. Taldearen arrakasta belaunaldien arteko transmisioan eta publikoarekiko hurbiltasunean oinarritzen da, 200 bazkide baino gehiagoren lanari esker. Bere helburu nagusia herri kultura eta erraldoien tradizioa modu dinamiko eta parte-hartzailean bizirik mantentzea da.
